TWEE BOERENENSEMBLES & MELKGEREI DOOR DE JAREN HEEN

Het nieuwe wordt als storing ervaren.

In deze zin, hoe kort hij ook is, komt een essentiële wet van ons leven tot uiting. Het nieuwe wordt maar al te vaak als een storing ervaren en roept gevoelens op die de harmonie bedreigen.

Laten we de kunst eens nemen. Sinds 1987 probeer ik samen met de verschillende kunstenaars iets nieuws tot stand te brengen in Ettingshausen. Achteraf ben ik zeer ontroerd door de waardevolle ervaringen die we samen onderweg hebben opgedaan. Nu, met de tentoonstelling 'Zwei Bauern Ensembles' van Arnold Schalks en de bijdragen van zijn vrienden, evenals de deelname van enkele inwoners van Ettingshausen, zal ik voor de laatste keer als woordvoerder van de steunvereniging ‘KUNST-MENSCH-KIRCHE’ door het nieuwe een verstoring teweegbrengen. Maar waaruit bestaat die verstoring? Ze bestaat uit de verrassing dat het zogenaamd 'normale' deuren heeft die men kan openen om nieuwe werelden te ontdekken.

Mensen die andere mensen willen beheersen, verzwijgen dat er deuren naar de vrijheid bestaan. Het totalitaire heeft altijd grenzen en muren nodig, hekken en, als het echt menens wordt, 'Todesstreifen'

Via de kunst hebben we de afgelopen jaren graag aan iedereen laten zien dat er vele werelden zijn die nog ontdekt moeten worden. De poorten naar deze werelden zijn van verschillende aard: een schilderij – een lied – een houten beeldje – een vrolijk kruis – een staalsculptuur – een gedicht – een concert – een oud liturgisch voorwerp – een meditatie – een vreemde – een nieuwe taal – een videofilm – een boek.

Al deze poorten hebben we aangewezen om te verstoren, dat wil zeggen: om het streven naar meer levenskwaliteit en vrijheid te stimuleren.

Sommigen wilden zich niet laten verstoren; het oude was voor hen goed genoeg. Sommigen wilden niet dat er werd verstoord, omdat ze hun wereldorde in gevaar zagen komen. En sommigen waren van mening dat het simpelweg onfatsoenlijk was om te verstoren.

Maar velen omarmden het nieuwe als bevrijding en vreugde, en vooral aan hen is ook deze nieuwe tentoonstelling gewijd.

Dat deze tentoonstelling in de pastorie plaatsvindt, geeft aan dat ook voor mij een poort naar een nieuwe wereld is opengegaan, die spannende en onbekende dingen in petto heeft. Het is natuurlijk niet gemakkelijk om het vertrouwde oude achter je te laten, omdat het vertrouwde zekerheid en geborgenheid biedt. Maar soms werkt die zekerheid verlammend en dan geeft God een zacht teken, dat je volgt, zoals Abraham Hem volgde. Zo sluit de tentoonstelling een [mijn] levensfase af en ik ben blij dat het een tentoonstelling van hoge kwaliteit is, waarvan de oorsprong teruggaat tot Ettingshausen.

Het nieuwe wordt als storing ervaren: deze zin onthult dat de harmonie die het vasthouden aan het oude belooft, vaak slechts schijn is, die pijnlijke verlamming veroorzaakt.

We kunnen alleen maar dankbaar zijn dat het nieuwe ons steeds weer verstoort, omdat we daardoor ook de waarde van het oude en vertrouwde opnieuw leren waarderen.
Alleen openheid voor het nieuwe leidt tot eerbied voor het oude, dat waard is om geëerd te worden.

Daarom brengt deze tentoonstelling verleden en heden samen om een nieuwe dimensie van begrip te openen. Dat kan storend zijn. Maar alleen op deze manier kunnen we het gevaar vermijden dat we ons laten meeslepen door een vals gevoel van wereldwijde harmonie.

Op zondag 1 september 1996 werd de tentoonstelling ‘Twee boerenensembles & melkgerei door de jaren heen’ met een optocht geopend. Een bijdrage van Maarten van Gent en Herman Gräf.

Met veel lawaai rijdt de tractor door het dorp, met daarop een vreemde heilige. Hij heeft iets weg van een losgeslagen monnik, een mengeling van een omroeper en de klokkenluider van de Notre Dame. Is hij een duivel of een engel? Paniek en verwarring. Wat hij uitkraamt, is moeilijk te verstaan. Wat zegt hij nu? Wat bedoelt hij?: „Kaaskop Kunskop? Kihoteesa? Kåsuh uit Hollááh! Oggel Oggel Oggel! Prut Prüüüüt Flüpp Flepp Kingel Flapp Kangel KONG KLING KLANG” LIEDEREN OF LAWAAI?

Het moet in 1989 zijn geweest dat ik voor het eerst van het plaatsje Ettingshausen hoorde. Ik woonde en werkte in die tijd in Düsseldorf. Het voormalige fabrieksterrein aan de Münsterstraße 446 bood een bonte verzameling kunstenaars woon- en werkruimte. Onder hen waren Lisa Steffens en Roger Hertzfeldt. Lisa Steffens kende ik al sinds 1988 van de Duits-Nederlandse culturele uitwisseling ‘Der Wechsel/de wissel’, een samenwerkingsverband van beeldende kunstenaars uit drie Düsseldorfse ateliergemeenschappen en een ateliergemeenschap uit Rotterdam. Andre Dekker, destijds medewerker van het Goethe-Institut in Rotterdam, coördineerde het project. Roger Hertzfeldt kende ik indirect. Hij had een hoofddeel van zijn werkzaamheden verplaatst naar een mij onbekend dorp in Hessen toen hij me uitnodigde voor het eerste kunstenaarssymposium. Ik vroeg om bedenktijd.

- Was ik niet naar Düsseldorf verhuisd om me in mijn atelier te kunnen terugtrekken, om me in mijn eentje op mijn werk te kunnen storten? (Roger sprak over 'het publieke waarde van het platteland’ en 'groepsdynamiek’.)

- Wilde ik me niet laven aan de anonimiteit van een grote stad? (Er werd gesproken over ‘dorpsleven’ en ‘behoefte aan discussie’.)

Ik heb er nooit spijt van gehad dat ik de uitnodiging uiteindelijk heb aangenomen. Ik heb me inmiddels aangemeld als lid van de nomadische volkeren.

Na Ettingshausen kwam Aranda de Duero in Castilië, na Aranda kwamen Bremen en Düsseldorf, Rotterdam, Parijs, Saint Norbert en Hay Island in Canada. Minstens één keer per jaar keerde ik terug naar Ettingshausen om mijn vrienden te bezoeken en me in te zetten voor de landbouw.

De ideeën die ik tijdens mijn verblijf in Ettingshausen opdeed, kwamen het duidelijkst tot uiting in de installatie getiteld ‘Deux Ensembles Fermiers/Zwei Bauern Ensembles’. Het tweedelige werk werd van 4 november tot 31 december 1994 voor het eerst tentoongesteld in de Parijse galerie Jorge Alyskewycz.

Ik heb de kans, om aan de bron te laten zien hoe een dorp in Midden-Hessen mijn kunst doorwerkt, dankbaar aangegrepen. Dat maakt de cirkel rond.

Het werk ‘Geschichte’ (van Kurt Tucholsky) van Andre Dekker bestaat uit vijftien lino- en gouacheprenten die op hardboardplaten aan een houten steel zijn geplakt. De tentoonstelling werd voorafgegaan door een feestelijke processie: op zondag 1 september 1996 werden de platen door de deelnemers aan de processie van het veld naar de pastorie gedragen. Daar werden ze, op de muur gerangschikt, tentoongesteld. Opschriften: Waar komen de gaten in de kaas vandaan –?/Een kaas heeft toch altijd gaten./Godzijdank kan ik dat./ Jij mij ook-!/Mama!/Natuurlijk heb ik het hem uitgelegd./Heb je dat? Wat heb ik gezegd?/De kaas zet uit!/...kom op dan, leg het maar uit!/Van de kou! Haha!/De blaasjesachtige gesteldheid!/Dat neem je meteen terug!/De gaatjes zijn dus afbraakproducten./Wat weet jij nou van kaas./Dat was geen verzoening.

Geachte dames en heren, namens de vereniging KUNST-MENSCH-KIRCHE heet ik u van harte welkom in de pastorie. De processie landt hier aan, als golfslag aan de kust.

In tegenstelling tot eerdere tentoonstellingen vindt deze tentoonstelling niet plaats in de parochiezaal, maar in de pastorie zelf. Daarmee laat deze tentoonstelling zien dat de uitspraak: ‘Vrije ruimtes zijn ruimtes van vrijheid’ klopt. Door mijn overstap naar de universiteit is dit huis vrijgekomen en voor een korte periode wordt voelbaar hoe veranderlijk deze ruimtes zijn. Atelier voor kunstenaars, tentoonstellingsruimte, zeefdrukatelier en drukkerij: dit alles vult nu deze ruimtes en stelt zich aan u als een ambassade. Deze tentoonstelling put haar kracht uit de ontmoeting van de kunstenaar Arnold Schalks met deze plek, met haar bijna teloor gegane aspect: de boerencultuur. De boerencultuur leefde van een afhankelijkheid waarbij alle betrokkenen op elkaar aangewezen waren. Mens, elementen, natuur, planten en dieren waren zo op elkaar afgestemd, dat het wederzijdse bestaan kon worden gewaarborgd. Tussen de afzonderlijke factoren ontstond een filigraanachtige, fijne structuur. De mensen waren zich bewust van de mogelijkheden en grenzen; zij beheersten een ontelbaar aantal vaardigheden en bekwaamheden. In tegenstelling tot deze vergeten cultuur heeft zich de cultuur van uitbuiting en afhankelijkheid ontwikkeld. Het fijne weefsel van verbindingen tussen mens en de natuur is beschadigd en de culturele vaardigheden – ambachten zoals het bakken van brood of het maken van kaas – zijn bijna verworden tot een geheim dat slechts weinigen kennen.

Wat vanzelfsprekend was, is iets bijzonders geworden. Vroeger verwonderde men zich als iemand kon autorijden, tegenwoordig als iemand een zelfgebakken brood in de hand houdt.

Dit omkeerproces ontdekken we opnieuw in deze tentoonstelling. Het vanzelfsprekende verandert in het BIJNA NIET MEER BEGRIJPBARE.

Alles in deze tentoonstelling leeft juist doordat het ontworteld is, omdat de oorspronkelijke wereld is verdwenen.

Daarom is ook de tentoonstellingslocatie zo passend. De pastorie is eveneens een overblijfsel van de boerenwereld. Als plaats van een autoritaire kerk is ze ten onder gegaan. Gelukkig is ze een ontmoetingsplaats geworden voor de meest uiteenlopende mensen en zal ze ook alleen in deze hoedanigheid de toekomst bereiken. Van Parijs naar Ettingshausen is deze tentoonstelling gekomen; vergezeld door goede vrienden van de kunstenaar ontvouwt ze zich hier opnieuw. Juist hier voltooit de tentoonstelling een weg die al aan het begin van de vorige eeuw was uitgestippeld, toen veel inwoners van Ettingshausen, gedreven door werkloosheid, honger en liefde voor vrijheid, naar Parijs emigreerden om daar hun geluk te vinden – en de meesten zijn toch ten onder gegaan in de sloppenwijken van deze wereldstad.

In deze veelzijdige samenhang schuilt het geheim van alles wat zich hier afspeelt.

Hartelijk dank aan iedereen die met passie heeft bijgedragen aan deze tentoonstelling.

Wenn abends wirklich einmal Gesellschaft ist, bekommen die Kinder vorher zu essen. Kinder brauchen nicht alles zu hören, was Erwachsene sprechen, und es schickt sich auch nicht, und billiger ist es auch. 'Na ja aber warum? Mama? Wo kommen die Löcher im Käse her?' 'Du sollst bei Tisch nicht reden!' [...]

Mama: 'Die Löcher... also ein Käse hat doch immer Löcher, da haben die Mädchen ganz recht!... ein Käse hat eben immer Löcher.' 'Mama! Aber dieser Käse hat doch keine Löcher! [...]

'Hast dus ihm denn erklärt?' 'Natürlich hab ichs ihm erklärt.' 'Danke, ich rauch jetzt nicht sage mal, weißt du denn, wo die Löcher im Käse herkommen?; 'Kannst du mir denn erklären, wo die Löcher im Käse herkommen?' 'Gott sei Dank kann ich das.' 'Also bitte.' [...]

Na, das ist eine ulkige Erklärung! Der Käse dehnt sich aus! Hast du das gehört? Haha !'.[...]

'Guten Abend! gehts? unterhalten uns gerade sogar riesig komisch ausgerechnet Löcher im Käse es wird gleich gegessen also bitte, dann erkläre du !' [...]

Onkel Siegismund: 'Also die Löcher im Käse kommen daher, daß sich der Käse bei der Gärung vor Kälte zusammenzieht!' Anschwellendes Rhabarber, Rumor, dann großer Ausbruch mit voll besetztem Orchester: 'Haha! Vor Kälte! Hast du schon mal kalten Käse gegessen? [...]

Direktor Flackeland: 'Meine Herren, da muß wohl wieder ein Mann des praktischen Lebens kommen die Herren sind ja größtenteils Akademiker ' (Niemand wiederspricht.) 'Also, die Löcher im Käse sind Zerfallprodukte beim Gärungsprozeß. Ja. Der der Käse zerfällt, eben weil der Käse '

'Geh mal weg! Pardon! Also: "Die blasige Beschaffenheit mancher Käsesorten rührt her von einer Kohlensäureentwicklung aus dem Zucker der eingeschlossenen Molke."' Alle, unisono: 'Hast es. Was hab ich gesagt?' '"eingeschlossenen Molke und ist" wo geht denn das weiter?

'Was du gesagt hast, war überhaupt Blödsinn!' 'Was verstehst du von Käse? Du kannst nicht mal Bolles Ziegenkäse von einem alten Holländer unterscheiden!'

Das nimmst du zurück! Das nimmst du sofort zurück! Ich lasse nicht in meinem Hause meine Gäste beleidigen!

'Nu hören Sie doch mal zu: Wir hatten im Kriege einen Käse.' 'Das war keine Versöhnung! Es ist mir ganz egal, und wenn du platzt: Ihr habt uns betrogen, und wenn ich mal sterbe, betrittst du nicht mein Haus!'

'Lümmel! ' 'Sie mir auch!' [...]

In der Türöffnung erscheint Emma, aus Gumbinnen, und spricht: 'Jnädje Frau, es is anjerichtet !'

Auf dem Schauplatz bleiben zurück ein trauriger Emmenthaler und ein kleiner Junge, der die dicken Arme zum Himmel hebt und, dem Kosmos anklagend, weithinhallend ruft: 'Mama! Wo kommen die Löcher im Käse her ?' [...]

Aus: Kurt Tucholsky: 'Wo kommen die Löcher im Käse her?' in 'Zwischen gestern und morgen'; Rowohlt Verlag, Hamburg 1952. Herausgegeben von Mary Gerold-Tucholsky.

loch
loch
loch doch
so loch doch
so loch doch schon
so loch doch
loch doch
loch
üch loch müch kronk

    
Aus: 'Sprechblasen'; Reclam, Stuttgart, 1980.

Einst sahest Du ein Land
von namenloser Schönheit.
Hast Du das vergessen?
Einst kam Dein Tun aus der Quelle der Unschuld.
Hast Du das vergessen?
Einst war in Deinem Fühlen
die ganze Welt.
Hast Du das vergessen?

Es ist alles noch in Dir.

Aus: 'die Harmonie der Welt', Lyrik eines Landstreichers, 1996.

komposition für stimme, trommeln, schrottmetall, stahlfeder und präpariertes heuwenderrad

auf heuwenderrädern die feuerräder des kosmos betrachten
über hochdruckballenförderbänder mit tornadokörnergebläse
den galaktischen milchertrag erhöhen

knollenfäule und güllemixer proben
im tieflaufstall das selbstfangfreßgitter
während spargelwaschmaschine und kartoffelvollernter
sich im querlochspaltenboden treffen
worauf aufsitzrasenmäher frankfurter eiernotierungen
und viehverkehrsverordnungen bekannt gibt:
kaufe laufend schlachtvieh!

in amazonedrillmaschinen mit biodiesel und speiseöl
shredderliteratur konservieren
und sich im binnenweg verlieren

Lina Biedenkopf, Andre Dekker, Jürgen Fietze, Maarten van Gent, Frau Gierd Rink, Anne & Hermann Gräf, Thomas Haag, Heidi Hagemann-Haag, Hessenbauer (HB), Diddi & Volker Keetman, Sabine & Michael Kettner, familie K. Klös, Hartmut Miethe, domina Scharrer, Cora Schmeiser, Werner Viehl & Landa van Vliet.